Tag Archives: ენა

წიგნის საახალწლო ფესტივალი

2 წლის წინ  https://www.facebook.com/SiestaBooks?fref=ts  გადაწყვიტა დაებეჭდა “ქართული ენა ზარმაცებისათვის”, მაგრამ სათაურმა ისეთი “მაგიური ძალით იმოქმედა”, ამდენი ხანი ვფიქრობდი,რატომ ხელი არ მომტყდა, წიგნის სათაურში ზარმაცები რომ ჩავწერე-მეთქი 🙂
მაგრამ, ხომ იცით,ყველაფერი კარგად მთავრდება, ჰოდა, გეპატიჟებით იქ, სადაც მე,როგორც ავტორი, დამპატიჟეს 🙂

https://www.facebook.com/events/325528534302482/?notif_t=plan_user_joined

სანამ იქ მოხვალთ, მოლის ბლოგს ესტუმრეთ http://mollybloomsday.com/2014/04/13/qartuli-ena-zarmacebisatvis/ null

5 Comments

Filed under მშობლიური ენა

ენა

ბევრისათვის ცნობილია ეს წერილი, მაგრამ, ალბათ, არსებობენ ისეთნიც, ვისაც არ წაუკითხავს. გავკადნიერდი და სულ რამდენიმე ფრაზა შევცვალე ამ კლასიკოსის წერილში, წითელი ფერით  გამოვყავი დღევანდელი მაგალითები, თორემ  ტკივილი  იგივეა. უბრალოდ მაინტერესებს,  ვინც არა იცნობდა  ამ წერილს, წაკითხვის შემდეგ რას ფიქრობს:  ვის ეკუთვნის  და როდისაა დაწერილი? და თუ შეიცვალა  რამე?

„ჭირი დაუმალავი სჯობიაო. ეს ჭირიც ჩვენი ძველი ნაცნობია, თითქმის ნაჩვევი და გაშინაურებული.ქართული ენის ამღვრევისა დადამახინჯების შესახებ მოგახსენებთ. ეს საგანი გაცვეთილი და თავმოსაბეზრებელია, მაგრამ ჩვენი დანარჩენი ჭირ-ვარამნი და სატკივარნიც დაძველდნენ.ყველას ბავშვობიდანვე გვახსოვს ამ საგანზე ჩივილი და ზრუნვა, მაგრამ ჩვენი დასნეულებული ქართული ენა ფეხზე წამოდგომისა და დაწმენდის მაგიერ უარესად დაავადდა და ატალახდა. ისიც გვახსოვს, რომ ერთ დროს გადაგვარებულებს თითებზე ჩამოთვლიდით  ხოლმე. ეხლა კი ანგარიში აგვერია და სათვალავი დაგვეკარგა. გვახსოვს  ,,ცისკრის“, ,,მნათობის”, ,,ლიტერატურული საქართველოსა” და ,,განთიადის” ქართული, ეხლა კი – ,,ქართული სიტყვის” ერთი წერილის ავტორისა არ იყოს – ნაწერზე ადვილად გამოიცნობთ დამწერის დაბადების კუთხეს. ამ მხრივ ჩვენში უსაზღვრო თავისუფლება დამყარდა. აღარაფერს ერიდებიან და ჟუნრალ-გაზეთებში თამამად სწერენ: ,,ივენთი” ,,პართი”, პრეზენტაცია”,   „ კუხნა” , “შემწვარი კარტოშკა”, “პადვალი,” “სეილი”, “შოპინგი”, “დამესიჯება”, “დაკლიკება”, “დასეივება”  და სხვ.  არ ვაჭარბებ, ეს სიტყვები მე თვითონ წამიკითხია და იმავე დროს გამხსენებია, რომ თითო ასეთ სიტყვას ჩვენ შეგვიძლიან ორი და სამი ქართული დავახვედროთ.  უკან  აღარავინ იხედება.  ცოტაოდენი ცოდნა ენის კანონებისა სავალდებულოდ აღარავის მიაჩნია.
წიგნის ფურცელი სუსტი ანარეკლია იმ უბადრუკ სურათისა, რომელსაც ყოველ ნაბიჯზე წააწყდებით დღევანდელ ოჯახში, ქუჩაში და დაწესებულებებში. ამ დღეებში პარლამენტის სხდომას ვუსმენდი, დარბაზში  ნამდვილი სეტყვა მოდიოდა ასეთის სიტყვებისა: “იმიჯმეიკერი”,   “არენდატორი”,  ,,ისტებლიშენტი,”  „პოზიცია და ოპოზიცია,  “პრეზენტაცია” და ათასი ამისთანა ნარევი, გაუგებარი და გონჯი.
ასე ლაპარაკობდნენ ქართველები. ასეთივე ამბები ხდება დაწესებულებებში, სადაც ისევ ქართველები ოფლში იწურებიან ქართულის წერით. გეგონებათ, წინანდელ გიმნაზიელებს ლათინურს ან ბერძნულს აწერინებენო.
ან კი რა საკვირველია! დაიარეთ რომელიმე დაწესებულება და დაელაპარაკეთ თანამშრომლებს ქართულად. იშვიათად მიიღებთ პასუხს ქართულადვე. დაუგდეთ ყური ამ ხალხის ენას: ნამდვილი ვოლაპიუკი, ჟარგონი, უშნოდ ნარევი და ნამყნობი, უმგვანო. ამ ჯურის ხალხმა ხეირიანად არც ქართული იცის, არც რუსული და არც ინგლისური, თვითონვე რომ შეიგნონ თავიანთი უენობა და მოისმინონ თავიანთი ინგლისურ-რუსულ-ქართული ან სულ დამუნჯდებოდნენ, ან თავიდანვე დაიწყებდნენ ენის შესწავლას. უცებ რომ ჩვენმა წინაპრებმა წამოიწიონ და ყური უგდონ დღევანდელ ქართულს, ნებაყოფლობით უკანვე ჩასცვივდებიან საფლავებში.
აი, ასეთი ჰიბრიდები არიან, რომ ქართულ ენას და კულტურას უმზადებენ ლათინურ და ირლანდიურ ენების ბედს, ე.ი. ნელ-ნელა მარხავენ ჩვენი ხალხის ცოცხალ ენას – მეტად მდიდარს, მოქნილს, ფერადსა და ხმოვანს.
რას გვიშველის მარტო საქმის წარმოება ქართულად?! კათოლიკური ეკლესია დღესაც ლათინურ ენაზე აწარმოებს წირვას და მიწერ-მოწერას, მაგრამ ეს ენა მაინც მკვდარია. ნუთუ შეიძლება მოკვდეს ენა შოთასი, ილიასი, აკაკის და ვაჟასი? დაუჯერებელია! მაგრამ გონება და რეალობა მაინც თავისას გაიძახიან და მრისხანე მუქარას გვითვლიან.
თევზი თავიდან აყროლდებაო. სწორედ ჩვენს ინტელეგენციაზეა ნათქვამი. იგი ჩემულობს ხალხის მეთაურობას და ხელმძღვანელობას. მაგრამ ამ შემთხვევაში მაინც, გახრწნა და გადაგვარებაშიც მასვე ეკუთვნის პირველობა და სხვებზე ადრე იმან უნდა დაიწყოს ზრუნვა საკუთარი თავის განკურნებაზე.
ზოგნი ამ სნეულებას უიმედოთ შესცქერიან, მე კი მაგონდება ერთი მაგალითი: 1905-1906 წლებში, სულ ორიოდე წელიწადში ყველა სომხები თავიანთ დედაენაზე ალაპარაკდნენ (ბარაქალა იმათ!)
როგორ მოხდა ეს ამბავი? სულ უბრალოდ: მოინდომეს და შეასრულეს, ხალხის ნებაყოფლობამ, უკვდავების ალღომ და სიცოცხლის წყურვილმა ასი წლის ნაშენი ზღუდენი გადალახა და თავისი ენით ამეტყველდა.
არც ჩვენა გვაქვს სხვა გზა, გარდა ასეთივე ნებისყოფის, დაჟინების, შეგნებისა და სიცოცხლის წყურვილისა.
ყველამ თვითონვე უნდა იზრუნოს თავის თავსა და ოჯახზე. „

მიხეილ   ჯავახიშვილი „ისევ ქართული ენის შესახებ“    1924წ., 25 მაისი

%(count)s კომენტარი

Filed under მშობლიური ენა

იდიომები (ბ-გ)

          ეგებ, გული გამოვიცვალოთ და არ დავივიწყოთ იდიომები…
ბადეში გაბმა – გამოუვალ მდგომრეობაში ჩავარდნა
ბადის//მახის დაგება – განსაცდელის შექმნა
ბაი-ბურიად არ აგდებს – ყურადღებას არ აქცევს
ბალის დაკვრა -დათანხმება;დადასტურება
ბალბა არ მომიხარშო – ვერაფერს დამაკლებ
ბალის დაკვრა – დადასტურება; დათანხმება
ბალნის აშლა – გაბოროტება
ბანზე სიტყვის აგდება – პირდაპირი პასუხის თავიდან აცილება
ბანის მიცემა – დათანხმება; გამოხმაურება
ბარგი აიკრა – წავიდა
ბდღვირის ადენა – დაჩგვრა
ბედის გახსნა – გამარჯვება
ბედის სხვაზე მიგდება – სხვისი იმედით ყოფნა
ბერს ცოლს შეართვევინებს – ლაპარაკით ყველას შეაცდენს
ბეჭდის//დაღის დასმა – კვალის დამჩნევა
ბზის წონა – უფასური; მსუბუქი
ბიძაშვილები მოვიდნენ – ძილი მოერია

განკითხვის დღის დადგომა – დანაშაულზე პასუხისგების დროის დადგომა                                                                                                                           გველის წიწილა – მოღალატე                                                                                გველის ხვრელში გაძრომა – მიზნის მისაღწევად ყველა ღონის ხმარება გვერდებში გაჯდომა – შეგუება
გვერდის ავლა – უყურადღებოდ დატოვება
გზის აბალახება – უსაქმურობა, სულ სახლში ჯდომა (ყოფნა)                 გუდა- ნაბადის აკვრა – სხვაგან წასვლა
გუდას პირი მოხსნა – გაუთავებელი ლაპარაკი
გუდის მოშვება – გაუთავებელი ლაპარაკი
გულზე სისხლის მონთხევა – აღშფოთება
გულზე ხელის დაკრეფა – სიზარმაცე; უმოქმედობა
გულზე ხელის კვრა – უარის თქმა; დაწუნება
გული ერჩის – ძლიერია; გულადია
გული უკვდება – განიცდის
გული შეექმნა – მოეწონა
გულიდან ამოხდომა (რისამე) – გრძნობით წარმოთქმა
გულიდან გადავარდნა – დავიწყება
გულის ამოჯდომა – ქვითინი
გულის გაგრილება – გულის აყრა; შეძულება
გულის გადაყოლება – გართობა
გულის გადაშლა – საიდუმლოს თქმა; გულახდილობა
გულის გამოცვლა – დამოკიდებულებების შეცვლა
გულის გასწორება – შეგუება
გულის გაწვრილება – შეწუხება
გულის ვარდი – სატრფო
გულის მოლოკვა – პირფერობა
გულის მოფხანა -ჯავრის ამოყრით სიამოვნების მიღება
გულში მუშტის ცემა – სინანული
გველის წიწილა – მოღალატე
გზის აბალახება – უსაქმურობა, სულ სახლში ჯდომა (ყოფნა)

10 Comments

Filed under მშობლიური ენა

ენა

         თანამედროვე ქართული სალიტერატურო ენა მრავალსაუკუნოვანი ტრადიციის მქონე, მდიდარი და განვითარებული ენაა,”მას ძალიან მაგარი ჩონჩხი აქვს”(გ.ქიქოძე). სალიტერატურო ენა ერთი გარკვეული დიალექტის საფუძველზე იქმნება, თუმცა არასოდეს თანხვდება მისი საფუძვლის დამდებ დიალექტს, რადგან სალიტერატურო ენის განვითარებაში სხვა დიალექტებიც მონაწილეობენ მეტნაკლებად, სალიტერატურო ენა ვითარდება და მდიდრდება სხვა ენებთან ურთიერთობითაც, ”ერთგვარ დარჯაკშია გატარებული” (ვ.თოფურია). ”იმ ერს,რომელიც თავის სამწერლებო ენას შესაფერისად არ განავითარებს,   არც შეუძლია გონებრივი განვითარების უმაღლეს საფეხურს მიაღწიოს, რადგან ამისათვის აუცილებელიად საჭირო იარაღი არ აბადია”  (ივ.ჯავახიშვილი).                   

     ქართული მეტყველების კულტურის ობიექტური საფუძველია საუკუნეთა განმავლობაში ჩამოყალიბებული სალიტერატურო ენა, რომელიც დროთა განმავლობაში იცვლება და ვითარდება. ცვლილებები ხდება ლექსიკურ შემადგენლობაში,ბგერით სისტემასა თუ გრამატიკულ წყობაში.

            ლექსიკაში მომხდარი ცვლილებების მაგალითები: მეღვინე დღეს მეღვინეობის სპეციალისტს აღნიშნავს, ძველად კი ნიშნავდა ლოთს,მსმელს;  სანუკვარი – (ძვ) საჭმელს; მღერა – (ძვ) თამაშს,ხტომას, ცეკვას; დაპატიჟება – (ძვ)დასჯას,განჩინებას;  ალაგი – (ძვ) ბილიკს,გზას; ცხედარი – (ძვ) ლოგინს, საწოლს;

            სიტყვის მნიშვნელობა შეიძლება გაფართოვდეს ან დავიწროვდეს: სახედარი ძველ ქართულში აღნიშნავდა ჯორსაც, ვირსაც, ცხენსაც, დღეს კი მხოლოდ ვირს ნიშნავს. მელანი ბერძნულად შავს ნიშნავს(საწერად შავი სითხე გამოიყენებოდა), დღეს კი ამ სიტყვით სხვადასხვა ფერის საწერ სითხეს ვიხსენიებთ. ასევეა, სტუდენტი, რვეული

           ბგერათა რაოდენობაც განსხვავდება ძველსა და ახალ ქართულში.  ხმარებიდან ამოღებულია: ჳ,ჲ,ჱ,ჵ,ჴ.

             ქართულ ენაში მეორე სუბიექტურ პირთან გამოიყენებოდა პირის ნიშნები და ს, თუმცა თანამედროვე ქართულში მეორე სუბიექტურმა პირმა სრულიად დაკარგა პირის ნიშნის გამოვლენის უნარი,ამიტომ ნორმაა:  გორავ,  კვდები, დგები, წერ და არა ჰგორავ, ჰკვდები, სდგები, სწერ.

          ძველ ქართულში გვხვდებოდა თანდებულის ორივე ფორმა: წინდებული(იშვიათად,მაგრამ მაინც : ”ზედა წიგნსა საფიცარსა შევჰფიცე და შემომფიცა”,  ”შუა ძოწსა და აყიყსა სჭვირს მარგალიტი ტყუპები”) და უკუდებული.თანამედროვე ქართულში კი გვხვდება მხოლოდ უკუდებული  თანდებულები, რადგან სალიტერატურო ენამ ვერ იგუა წინდებულები, თუმცა  გვხვდება თითო-ოროლა შემთხვევა: გარდა ამისა, უპირველეს ყოვლისა.  რაც შეეხება უკუდებულ თანდებულებს, აი, როგორ მივიღეთ ისინი:  სახლსა შინა > სახლსა შინ > სახლში;  მაგიდასა ზედა > მაგიდასა ზედ > მაგიდაზე და ა. შ.

    ასე რომ, ენა ცოცხალია, ცვლილებებს განიცდის და ვითარდება,რის საფუძველსაც საზოგადოების განვითარება ქმნის.

                    ძალიან რომ არ დაგღალოთ, დანარჩენი შემდეგ.  🙂   

     

12 Comments

Filed under მშობლიური ენა

კალკირება

      ”კალკი” – ასლის გადასაღები ქაღალდი, ”კალკები”- ენათა სტრუქტურული ურთიერთგავლენის შედეგები(ერთი ენის კალკირებული ერთეული მეორე ენის სტრუქტურული ”ასლია”).

             კალკები გარეენობრივი გავლენის შედეგად ენაცვლებიან ქართულისათვის ბუნებრივ გამონათქვამებს.მაგალითად:

  1. ოპოზიციის წარმომადგენელი გამოვიდა სიტყვაში   – სიტყვით გამოვიდა
  2. ბრალდებულს მთელი სოფელი თავდებში დაუდგათავდებად დაუდგა.
  3. დამნაშავე მიმალვაშია დამალულია,იმალება
  4. ეს წიგნი მალე გამოვა გაყიდვაში – გაიყიდება. ”გუდვილში”   გაყიდვაშია სანტეს პროდუქცია – იყიდება….
  5. ბაქრაძემ მშვიდ ტონში განაცხადა,რომ ხელისუფლება… – მშვიდი ტონით.
  6. უცხოური ვალუტის კურსი ლართან მიმართებაშილართან მიმართებით.
  7. რასთან შევადაროთ ქვეყნის ახლანდელი მდგომარეობა? – რას შევადაროთ.

           აღარ გადაგღლით,დანარჩენი შემდეგ თუ დაინტერესდებით. თუ არ დაინტერესდებით, მე მაინც გავაგრძელებ წერას, 🙂 იმედით -ეგებ ვინმეს გამოადგეს.  

   p.s. ტაქსიში და არა ტაქსში,რადგან ”ტაქსი” ხმოვანფუძიანი არსებითი სახელია.  (ტაქსიმ ჩამოიარა, ტაქსიში ჩავჯექი…)

4 Comments

Filed under მშობლიური ენა