Category Archives: მშობლიური ენა

ბაბუა შეშას ჩეხს

           შეიძლება, (ეჭვი მაქვს) ბევრს არ მოსწონს ჩემი პოსტები, მაგრამ  მაინც  ”ვუცილობლობ, ვითარ ჯორი” და ვაგრძელებ ”გრამატიკულად ტვინების ბურღვას”.    :)     

           მაშ ასე, თემისნიშნიანი ზმნების მართლწერის საკითხები

       თუ ზმნა ავ ან ამ დაბოლოებიანია, კითხვაზე რა უქნია? ინარჩუნებს ამ დაბოლოებას და იქნება: დაუსახავს და არა დაუსახია, დაუხატავს და არა დაუხატია, დაუმალავს და არა დაუმალია, შეუკერავს და არა შეუკერია, დაუსხამს და არა დაუსხია, დაუბამს და არა დაუბია, დაურტყამს და არა  დაურტყია

     არ შეიძლება ავ თემის ნიშნის დართვა შემდეგი  ზმნებისთვის:         იხვეჭს, იღეღს, კვეთს, კვეცს, ტეხს, ყეფს, ჩეჩს, ჩეხს, ჭექს, წერს, ხეთქს, ხვეწს  და არა: იხვეჭავს, იღეღავს, კვეთავს, კვეცავს,ტეხავს, ყეფავს, ჩეჩავს,ჩეხავს,ჭექავს,წერავს, ხეთქავს,ხვეწავს.   

          წვიმა იწყება, ჭექს.ბიჭი ქუჩას კვეთს და ეზოში შედის. იქვე ძაღლი ყეფს, ბაბუა კი შეშას ჩეხს.  სახლში შედის, ოთახში პატარა ძმა კაკალს ტეხს, ბებია კი მატყლს ჩეჩს. ბიჭი მაგიდასთან  ჯდება, პერანგს იღეღს. წიგნებს ამუშავებს, მოძიებულ მასალას კვეცს, ხვეწს და რომანს წერს. ამით სახელს იხვეჭს. ვიღაცა კი კუპატს ხეთქს

              ვიღაცისთვის  ასე საუბარი ტეხავს.(ჟარგონია და მოსულა)  :)

9 Comments

Filed under მშობლიური ენა

ავ თუ ამ

 ”მომიკითავხარ – მოგიკითხავვარ, გამიჟიმავხარ – გაგიჟიმავვარ… აი, რამდენიმე სწორი ფორმა, რომელიც კიდევ შემომრჩა პირველ კურსზე ნასწავლი ქართული გრამატიკიდან  :)”  – ერთ-ერთ პოსტზე ეს ”გაღიმებული” კომენტარი დამხვდა და ვიფიქრე,  :)-ს,  ალბათ, ავხარ იწვევს-მეთქი, ამიტომ გადავწყვიტე ამ პოსტის დაწერა.

     თავს არ შეგაწყენთ იმაზე საუბრით რა არის ზმნის თემა და თემის ნიშნები. უბრალოდ, შეგახსენებთ,რომ ზმნის ფუძე ამ ნიშანს დაირთვს I სერიის ყველა მწკრივში: ვტანჯ-ავ, ვხუთ-ავ, ვბურღ-ავ(ამ შემთხვევაში თქვენს ტვინებს :) ),  ვასვენ-ებ, ვარიგ-ებ,ვაქ-ებ ( ისევ თქვენს ტვინებს?) და ა.შ.    ქართულში გვაქვს შემდეგი თემის ნიშნები: ი, ავ, ამ, ებ, ობ: ვზრდ-ი, თხრ-ი, ვმალ-ავ, წურ-ავ, ვაბ-ამ,სვ-ამ, ვტოვ-ებ, აშენ-ებ,ვანდ-ობ, გმ-ობ;

  ავ თემის ნიშნიან ზმნათა ჯგუფი საკმაოდ დიდია, ამ თემის ნიშანს კი ზმნათა მცირერიცოვანი ჯგუფი დაირთავს. თუმცა ავ  თემისნიშნიანთა გავლენით ამ ზმნებშიც გაჩნდა არასწორი ფორმები, გადავიდნენ ავ-იან წარმოებაზე: დამირტყავს, წამისვავს, სვავს…რომელი დაბოლოება უნდა ვიხმაროთ ამას გავარკვევთ ზმნის საწყის-მიმღეობის მეშვეობით,რომელშიც ამ თემის ნიშნის ნაშთი გამოჩნდება: დადგა, დარტყა, შესული, დასხა, წარმოთქული.საწყისსა და მიმღეობაში ბგერის არსებობა სათანადო პირიან ფორმაში ამ დაბოლოების მიმანიშნებელია.

ამ თემის ნიშნიანი ზმნები:ვაბამ,წარმოვთქვამ,ვარტყამ, ვაბამ,ვდგამ,ვსვამ,  ვუსვამ, ვასხამ, ვიცვამ,აღვიქვამ

  შემდეგ პოსტში დაუხატავს თუ დაუხატია, მოუკლავს თუ მოუკლია?

3 Comments

Filed under მშობლიური ენა

”მომიპყრენით საჩინონი ეგე სასმენელნი თქვენნი”

      დღეს მოსწავლემ მითხრა: ” გუშინ გერმანულის მასწავლებელმა ჩემს მეგობარს მოუყვა……”, შევუსწორე, მასწავლებელმა მოუყვა კი არა, მასწავლებელი მოუყვა-მეთქი და გაკვირვებულმა მითხრა, მასე რომ ვილაპარაკო, დამცინებენო.ამ შემთხვევამ მაიძულა კიდევ ერთხელ მოვითხოვო, ”მომიპყრენით საჩინონი ეგე სასმენელნი თქვენნი და უფროჲს-ღა საცნობელნი ეგე ყურნი გულისა და გონებისა თქვენისანი განჰმარტენით სმენად და მასპინძელ ექმენენით სიტყუათა ჩემთა”.

      წინადადება რომ დასრულებული აზრია ,ყველამ ვიცით. მასში შემავალ დამოუკიდებელ ანუ სრულმნიშვნელოვან სიტყვებს წინადადების წევრები რომ ჰქვია და ერთმანეთს გარკვეული წესით უკავშირდებიან, არც ეს უნდა იყოს თქვენთვის უცხო. ალბათ, ისიც იცით, რომ წინადადების აგებულება (კონსტრუქცია) ზმნის პირიანობაზეა დამოკიდებული. სუბიექტი და ობიექტები წინადადების მთავარი წევრებია და შესაბამისად, ყოველი ისტორიული ცვლილებისას ზმნურ შესატყვისებაში წინადადების წევრთა ანალოგიური გადაქმნა ხდება.ცვლილებას არაერთი ზმნა განიცდის. თუ ეს პროცესი( ცვლილება) უკვე დამთვრებულია ( მაგ. შეხედა მან(კაცმა) მას(კაცს) ის(თვალი) - სამპირიანი ზმნა იყო; დროთა განმავლობაში ერთი პირი- ის(თვალი), დაიკარგა, რადგან ”ხედვა”თვალს ისედაც გულისხმობდა და ზმნა, შეხედა, ორპირიანი გახდა),ენის ნორმა მას იღებს,ხოლო თუ ეს პროცესი ჯერ კიდევ მიმდინარეობს, ნორმა გრამატიკულ პრინციპს მისდევს და იცავს იმ კონსტრუქციას,რომელიც ისტორიულადაა გამართლებული.

        შემოგთვაზებთ რამდენიმე ამგვარ ზმნურ კონსტრუქციას:

1. დაიწევს ის -დაიწია მან [ღამე ტემპერატურამ დაიწია და არა: ღამე ტემპერატურა დაიწია]

2. ებრძვის ის მას – ებრძოლა ის მას [ნარკომანიას ყველა უნდა ვებრძოლოთ და არა: ნარკომანიას ყველამ უნდა ვებრძოლოთ]

3. ეკითხება ის მას მას – შეეკითხა ის მას მას [რას შემეკითხა მასწავლებელი? და არა: რა შემეკითხა მასწავლებელმა?]

4. ელაპარაკება ის მას – დაელაპარაკა ის მას [რას დაგელაპარაკა ნინო? და არა რა დაგელაპარაკა ნინომ?

5. იგინება ის – შეიგინა ის [მიტო შეიგნა და არა მიტომ შეიგინა]

 6. იმუქრება ის – დაიმუქრა ის [რუსეთი დაიმუქრა და არა: რუსეთმა დაიმუქრა]

7. სცემს ის მას – სცემა მან მას[ბიჭს სასტიკად სცემა ქამრით და არა: ბიჭი სასტიკად სცემა ქამრით]

8. სძლევს ის მას -სძლია მან მას [ნებისყოფით სძლიე შენს ზარმაცობას და არა: ნებისყოფით სძლიე შენი ზარმაცობა]

 9. უყვება ის მას მას - მოუყვა ის მას მას[მოსწავლე გაკვეთილს მოუყვა და არა: მოსწავლემ გაკვეთილი მოუყვა]

10. ჰპირდება ის მას მას – შეჰპირდა,დაჰპიდა ის მას მას [დედა შვილებს გასეირნებას შეჰპირდა და არა: დედა შვილებს გასეირნება შეჰპირდა].

8 Comments

Filed under მშობლიური ენა

“თარგმანში დაკარგულები-2”

ახლა გთავაზობთ წინა პოსტის გაგრძელებას.

  1. რუსული და რუსულის გზით ქართულში შემოსულ სიტყვებში Ю უნდა გადმოიცეს იუ- ჯგუფით: მანიკიური,რეზიუმე,კოსტიუმი,სიურპრიზი(და არა: მანიკური,რეზუმე, კოსტუმი.სურპრიზი). გამონაკლისია:კაფსული,პარაშუტი,ბროშურა…
  2. უმახვილო  О-ს შემცველი რუსული და რუსულის გზით ქართულში შემოსული სიტყვები,საკუთარი სახელები,გვარები და გეოგრაფიული სახელები ო-თი უნდა გადმოიცეს: კომპოტი, ოდიკოლონი, ვორონცოვი, ოდესა, ტოლსტოი(და არა: კამპოტი, ადეკალონი, ვარანცოვი, ადესა, ტალსტოი). გამონაკლისია: კატლეტი, კანტორა, კაპიკი, ლატარია, კამოდი.
  3. უცხოური წარმოშობის სიტყვები, რომლებიც რუსულში  ЕЯ-ზე ბოლოვდება, ქართულში ეა დაბოლოებით უნდა გადმოიცეს: ასამბლეა, გალანტერეა, გალერეა, ეპოპეა, იდეა(და არა: ასამბლეია, გალანტერეია, გალერეია, ეპოპეია,იდეია).
  4. ევროპული ენებიდან მომდინარე ლა და ლუ ჯგუფებიანი სიტყვები, რომლებიც რუსულში ЛЮ და  ЛЯ  კომპლექსებს იძლევა, ქართულში უნდა გადმოიცეს მხოლოდ ლა და ლუ ჯგუფით: აკუმულაცია, აკუმულატორი,პლაჟი,ალუმინი, ასიმილაცია, ტრანსლაცია,ილუზია (და არა: აკუმულიაცია, აკუმულიატორი, ასიმილიაცია, პლიაჟი, ტრანსლიაცია,ალიუმინი,ილიუზია).
  5. უცხო ენიდან შემოსულ სიტყვათა ერთ რიგს დედანში H აქვს, მაგრამ ზოგჯერ შეცდომით(რუსულის გავლენით) მის ნაცვლად  გ-ს ხმარობენ: ბეჰემოტი, ჰოპნოზი, ჰერკულესი, , ჰიბრიდი(და არა: – ბეგემოტი,გოპნოზი, გერკულესი,  გიბრიდი).

14 Comments

Filed under მშობლიური ენა

“თარგმანში დაკარგულები”

Blogroll.ge-ზე ”თარგმანში დაკარგულების” თვალიერებისას წავაწყდი Rocko-ს ამ კომენტარს: ” არავის დაუდგენია ეგ :) ინგლისურად რომ ამ სიტყვაში ეგ ლათინური “k” გამოითქმის, როგორც “ქ”, არაფერს ნიშნავს. მაგალითად, “Tom Soyer”-ში “T” ინგლისურად გამოითქმის, როგორც “თ”, მაგრამ ქართულში იხმარება, როგორც “ტომ სოიერი” – “ტ”-თი. ქართული ტრანსლიტერაციის რამე კონკრეტული წესი მე არსად შემხვედრია. თუ იცით ასეთი – არ დამიმალოთ. :)

                            არ გიმალავთ!

             უცხოური სიტყვების მართლწერა

ქართულ ენაში უცხო ენებიდან მრავალი სიტყვაა შემოსული, ბერძნულ-ლათინური ძირისაგან ნაწარმოები ე.წ. საერთაშორისო სიტყვებია დამკვიდრებული. ჩვენს ენაში ევროპული ენებიდან ბევრი სიტყვა შემოსულია რუსულის გზით, ამიტომ ხშირ შემთხვევაში ბგერები არასწორადაა გადმოსული ქართულში.

1. ბერძნულ-ლათინურიდან მომდინარე სიტყვებში ბგერა ქართული-თი უნდა გადმოიცეს(და არა ტ-თი), ხოლო - ქართული -თი: აპათია, ესთეტიკა, ქრესტომათია , მიზანთროპი,მეტაფიზიკა( და არა – აპატია, ესტეტიკა, ქრესტომატია, მიზანტროფი).

2. ბერძნულ-ლათინური წარმომავლობის სიტყვების X ქართულში -თი იცვლება: ქრიზანთემა, არაქისი,ბრონქები, ქოლერა,კონტაქტი(და არა – ხრიზანტემა,არახისი, ბრონხები,კონტაკტი). მეორე მხრივ, ლათინური Q-ს შესატყვისად ქართულში გვაქვს : კვორუმი, კვოტა, კოლოკვიუმი, ადეკვატური( და არა: ქვორუმი, ქვოტა, კოლოქვიუმი, ადექვატური).

3. გერმანული EI დიფთონგი აი-თი უნდა გადმოიცეს: ლაიფციგი, აინშტაინი, ცვაიგი, ვაიმარი(და არა: ლეიფციგი, ეინშტეინი, ცვეიგი, ვეიმარი). გამონაკლისია რუსულის გზით შემოსული სიტყვები: ეიხენვალდი, ეიზენშტეინი, ბრონშტეინი (და არა აიხენვალდი, აიზენშტეინი, ბრონშტაინი).

4. ქართულში ევ-ით და ავ-ით (და არა: ეუ-თი,ეი-თი ან აუ-თი) უნდა დაიწეროს eu და au დიფთონგების შემცველი სიტყვები: ლევკოციტები, ლევკემია, ავტონომია, ტავტოლოგია (და არა: ლეიკოციტები, ლეიკემია, აუტონომია). გამონაკლისია სიტყვები: ნეიტრალური, აუდიტორია.

 5. ინგლისური th-ს გადმოსაცემად უნდა ვიხმაროთ : Agatha, Katharine, Jonathan – აგათა, კათრინი, ჯონათანი.

18 Comments

Filed under მშობლიური ენა

ურთიერთობები

      მე მგონია, სათაურით შემოგიტყუეთ.   :)  :)  :)

      გრამატიკულ  ურთიერთობებზე ვაგრძელებ საუბარს. წინა პოსტში  ზმნისა ( ვაკონკრეტებ ზოგიერთებისთვის,   :)   ზმნა სინტაქსურად  შემასმენელია – ვწერ, ვბეჭდავ და ა.შ.)  და სახელის, კერძოდ, ქვემდებარის ( ისევ ვაკონკრეტებ, ბლოგერი (ქვემ.)  წერს) ურთიერთობაზე ვწერდი, დღეს კი შემასმენლისა და დამატება -ობიექტის(ბლოგერი წერს პოსტს(დამ.) ) ურთიერთობაზე მოგახსენებთ ორიოდე სიტყვას.

        ქართულ ენაში ზმნაში გამოხატულია მოქმედი(სუბიექტი S ) და უმოქმედო(ობიექტი O) პირი : ბლოგერმა(S) დაგიწერა მკითხველს(O) პოსტი(O). ობიექტურ პირებს შორის განსხვავებაა: პოსტი – არის პირდაპირი ობიექტი, რადგან მოქმედების უშუალო საგანია, მას მოქმედება პირდაპირ ეხება, ხოლო მკითხველს – ირიბი ობიექტია, ის უშუალო მოქმედების საგანი არ არის.

              1. პირველი პირის ფორმასთან  ობიექტის რიცხვი ყოველთვის გარჩეულია: გვხატავს ის ჩვენ; გვხატავენ ისინი ჩვენ (Oპირდაპირი); გვესალმება ის ჩვენ; გვესალმებიან ისინი ჩვენ(Oირიბი).

               2. თუ ობიექტი მეორე პირია (შენ), მისი მრავლობითობა (თქვენ) – პირდაპირია ის თუ ირიბი, ერთნაირად აისახება ზმნაში, მას - დაბოლოება დაერთვის: ბლოგერმა დაგიწერათ მკითხველებს პოსტი (Oირიბი). სტუმარმა შეგაწუხათ თქვენ(Oპირდაპირი).  თუმცა, თუ  O-თან ერთად S-ც მრავლობითში დგას, მაშინ ზმნაში ასახულია  S-ის რიცხვი და არა – O-ისა:  დაგიწერეს ბლოგერებმა მკითხველებს პოსტი;  შეგაწუხეს სტუმრებმა  თქვენ.

         3. ა) მრავლობითში დასმული მესამე პირის პირდაპირი ობიექტი თანამედროვე  ქართულში ვერ ითანხმებს ზმნას რიცხვში: სტუმარმა  შეაწუხა ისინი.

        ბ) ირიბი ობიექტის მრავლობითობა არ აღინიშნება გარდამავალი ზმნის ფორმასთან:  კოდალა აცლიდა ჭია-ღუებს ხეებს;  გ) გარდაუვალი ზმნის  ფორმასთან კი  მრავლობითობა  შეიძლება აღინიშნოს და შეიძლება არა. ამდენად ორივე ვარიანტი დასაშვებ სალიტერატურო ნორმად არის მიჩნეული: დამშეულ ძაღლებს სუნი ეცა;   რა ამბავი ელოდა მათ?

                 თუ ობიექტთან ერთად სუბიექტიც მრავლობითში დგას, ზმნის ფორმაში S-ის რიცხვი აისახება: დამშეულ ძაღლებს მგლები ეცნენ და არა: დამშეულ ძაღლებს მგლები ეცათ.

 

  P.S. კომენტარებში შეგიძლიათ შეკითხვები დატოვოთ ( თუ რაიმე ვერ გაიგეთ).   :)

4 Comments

Filed under მშობლიური ენა

რიცხვი

გამოცდები მოახლოვდა, დრო თითქმის აღარ მაქვს. სამუშაო,სამუშაო და კიდევ ერთხელ სამუშაო…….. სოფომ კი თავისი შეკითხვით ”იძულებული” გამხადა პოსტი დამეწერა,რისთვისაც მადლობას ვუხდი,  :)  წინადადებაში ქვემდებარის, დამატებისა და  შემასმენლის სინტაქსური ურთიერთობებით დაინტერესდა.

ზმნა-შემასმენელი წინადადების ხერხემალია (როგორც ვანო ქვეყნის :)  );  ილია მას  ”ჩვენი მეტყველების დედა-ძარღვსა” და ”სულს და გულს ” უწოდებდა. (ვანოს არა, ზმნას,კაცო   :D  )

სუბიექტ-ობიექტის ბრუნებისა და ზმნის უღლების ფორმები წინადადებაში ერთმანეთს უწევენ ანგარიშს; ასეთივე ურთიერთობაა მათ შორის რიცხვის გამოხატვაშიც.

თანამედროვე ქართულ ენაში თუ ქვემდებარე გადმოცემულია  ვინ ჯგუფის ან სულიერი რა ჯგუფის სახელით შემასმენელს რიცხვში ითანხმებს (-ებ-იან მრ.). თუ სუბიექტი ნართანიან მრავლობითში დგას, ყოველთვის შეითანხმებს ზმნას რიცხვში: ბავშვები ეზოში თამაშობდნენ;  პეპლები აფრთხიალდნენ ყვავილებზე; კლდენი, ზამთრისაგან გაყვითლებულნი, ამწვანდნენ.

მნიშვნელობა აქვს იმასაც, სუბიექტური პირი რეალური ვითარების მიხედვით აქტიურ სუბიექტს გულისხმობს თუ პასიურს, უსულო საგნები გაპიროვნებულია თუ არა:   ციდან ღრუბლები ქურდებივით მიიპარებოდნენ(გაპიროვნება);  ბანკები პენსიებს არ იძლევიან (აქტიური სუბიექტი).

ზმნას რიცხვში ვერ ითანხმებს სუბიექტი,რომელიც გამოხატულია: უსულო საგნით, კრებითი ან რიცხვითი სახელით, ორცნებიანი კომპოზიტითა და მრავლის გამომხატველი სიტყვით: წვიმის წვეთები დაცურავენ ფანჯრის მინებზე; ახალგაზრდობა ქუჩაში გამოვიდა; ორივე თვალს მოეფარა (თუმცა, ორივენი თვალს მოეფარნენ); მამა-შვილი სტადიონზე წავიდა; ქუჩაში უამრავი ადამიანი ირეოდა.

ასე რომ მრავლობითში დასმულ ქვემდებარესთან შეწყობა რთულია და მრავალფეროვანი; რიცხვში შეთანხმებას სტილისტიკური მიზნითაც მიმართავენ;

(ასე რომ, სოფო, სტილის საკითხია, რომელ ფორმას გამოიყენებ: ბავშვები მიყვარს// ბავშვნი მიყვარან> ბავშვები მიყვარან).

რომ არ მოგაბეზროთ თავი, ობიექტისა და ზმნის ურთიერობაზე ხვალ… :)   აბა, უმეტესობა ადამიანთა ურთიერთობებზე  წერთ და რა დააშავა ზმნამ   :D

3 Comments

Filed under მშობლიური ენა, Uncategorized